• Siem Cornelisse bezig met het onderhoud van het uurwerk in de r.k. kerk in Uitgeest.

    Henk de Reus

Siem Cornelisse 'al ruim 40 jaar bij de tijd'

UITGEEST In elk dorp tref je wel iemand met een speciaal beroep, een bijzonder hobby, of een bepaalde missie. Henk de Reus bezocht Siem Cornelisse (79), een energieke en bevlogen man, die al sinds 1975 het uurwerk van de r.k. kerk en sinds 1978 dat van de Dorpskerk (beide in Uitgeest) onderhoudt. Hij kan er boeiend over vertellen.

Henk de Reus

Thuis gaat Siem eerst uitgebreid in op de historie van beide uurwerken en vertelt hij hoe hij in het onderhoud ervan is beland. Siem werkte vroeger als instrumentmaker bij Hoogovens. Logisch dus dat hij door de pastoor en de gemeente (eigenaar van de Dorpskerk) werd benaderd voor het onderhoud van de uurwerken.

BEHOUD TORENUURWERK Siem doet dit als vrijwilliger. Samen met collega's uit Jisp en Bergen richtte hij 1980 de Stichting 'Behoud Torenuurwerk' op. Het doel van de stichting is historische toren-uurwerken zoveel als mogelijk te behouden.

Normaal gesproken neemt Siem alleen mensen mee voor een uitleg van het uurwerk van de kerkklokken als het Open Monumentendag is. Voor de verslaggever maakt hij een uitzondering. Voor de rondleiding op locatie bezoeken we eerst de r.k. Kerk Maria geboorte. Siem wijst naar de toren en vertelt dat de wijzerplaat aan de oostkant pas in het jaar 2000 is aangebracht. Eerdere verzoeken om, naast de drie wijzerplaten die op de andere windrichtingen zijn gericht, ook een exemplaar op het oosten te plaatsen werden categorisch afgewezen.

Reden: er was geen geld voor en pastoor Van der Loos vond het destijds niet nodig om een vierde wijzerplaat te plaatsen omdat zich aan de oostzijde van de toren alleen maar gras etend publiek bevond (doelend op de koeien in de wei) die toch niet konden klokkijken.

SECONDETIK Het Eijsbouts uurwerk dateert uit 1885. Siem legt uit dat je een uurwerk moet leren hoeveel slagen het moet geven. "Hier zorgt een sluitschijf (mechanisch geheugen) voor. De pennengang regelt dat je elke seconde-tik hoort. Je hoort hier letterlijk de tijd wegtikken. Wat voor de laatste tik gebeurde komt nooit meer terug", zegt hij op spannende toon.

Siem legt uit wat er moet gebeuren om de klok van zomertijd op wintertijd te zetten en andersom. Het heeft te maken met het vrijmaken en het verzetten van een palwiel met 60 gaatjes. Hij ziet aan het gezicht van de verslaggever dat deze minder technisch is onderlegd en besluit daarom over te gaan op het auditieve gedeelte van de rondleiding.

Hij trekt aan twee luidkoorden die zich binnen het uurwerk bevinden. Als hij aan de eerste trekt hoor je een zwaar klokkengeluid. "Deze luidt bij de hele uren", zegt Siem. De andere klok maakt een lichter geluid. "Deze is voor de halve uren", vult hij aan. Het is duidelijk dat Siem weet wat de klok slaat en waar de klepel hangt. Tussendoor brengt hij wat olie aan op enkele ankerpaletten.

ELEKTROMOTOREN Als Siem wordt gevraagd hoe vaak de gewichten van het uurwerk omhoog moeten worden getrokken wijst hij op drie, zich onder in het uurwerk bevindende elektromotoren. "Ze zijn afkomstig van een oude wasmachine", vertelt Siem. "Tot 1995 moest ik elke dag de gewichten optrekken, maar op een gegeven moment geloofde ik het wel en dacht ik 'of er nu wel of niet een hemel bestaat, dit doe ik niet langer zo'. Nu wordt het opwinden van het uurwerk door de elektromotoren geregeld." Hij heeft ze zelf aangebracht.

Daarna laat Siem de verslaggever het uurwerk van de Dorpskerk zien. Twee trappen omhoog brengen je naar de eerste verdieping. Hier staat een kist vol met zand, grint en puin, bedoeld om de loden gewichten van elk 150 kilo op te vangen als die eens mochten losschieten. "Door de val te breken wordt voorkomen dat de gewichten dwars door de vloer gaan", zegt Siem laconiek. Aan alles is blijkbaar gedacht.

LUIDKOORD Naast de kist bevindt zich het luidkoord van de bronzen Hemonyklok. "Voor die tijd hing er ook al een klok in de toren", aldus Siem. Dit betekende dat Uitgeest een van de weinige plaatsen in Nederland is die in de late middeleeuwen al een klokkentoren had, wat op zichzelf een uniek gegeven is. Het is ook te herleiden uit een discussie die in 1624 plaatsvond 'tusschen de broeders des kerckenraets met den predicante' over de vraag of men de overleden predikant Claes Claesz. beluiden zou", vertelt Siem.

Het opwinden van de loden gebeurde toen door de schoolmeester. Dit was een verantwoordelijke baan want iedereen richtte zich voor de tijd tot het uurwerk van de dorpstoren. De komst van de Hemonyklok in 1651 had tot gevolg dat zijn jaarwedde met vijf gulden werd verhoogd omdat de nieuwe loden zwaarder waren dan de vorige", aldus Siem. Hij geeft een ruk aan het koord om de klok een slag te laten geven. Als er boven uit de klokkentoren geen reactie komt, rukt Siem nog eens twee keer aan het koord. Ook nu is er geen klok te horen. Siem gebruikt vervolgens al zijn kracht en trekt nogmaals een keer of vier flink aan het koord. Nu is het prachtige volle geluid van de klok duidelijk te horen.

Alleen zit er nu geen rem meer op. Iets te hard getrokken misschien? Na een keer of acht slaan vindt Siem het wel genoeg en gaat hij aan het luidkoord hangen in een poging de klok tot bedaren te brengen. "Anders raakt het hele dorp van slag", zegt Siem lachend. Het is een bijzonder tafereel dat doet denken aan de komische act die André van Duin ooit opvoerde.

Om het uurwerkhuisje te bereiken moeten twee steile trappen worden beklommen. Achter de met de hand gemaakte deuren van het uurwerkhuisje bevindt zich het Batstra uurwerk uit 1869. Hierboven hangt een houten bord met de toepasselijke tekst 'De mens meet de tijd en de tijd meet de mens'. Siem legt uit dat de vrije ankergang van Mannhard dient om de slinger van het uurwerk in beweging te houden. Deze krijgt eens per minuut een impuls. "Het uurwerk loopt slechts 1 a 1½ seconde per week achter of voor", zegt Siem trots. Ook nu volgt een uitvoerige uitleg over de toegepaste techniek en geeft Siem informatie over de geschiedenis van de klok.  

VERDWENEN MONUMENTEN Aan het eind van de rondleiding zegt Siem "Het torenuurwerk is een van de 'verdwenen' monumenten. Hier zou wat meer aandacht voor moeten komen". Siem heeft gelijk en misschien is het een goede reden om bij de eerstvolgende Open Monumentendag eens een bezoekje aan de torens te brengen.

Kent u ook mensen in uw omgeving met een bijzonder verhaal of beroep, dan wel een bijzondere missie, ervaring of hobby, meld het de redactie.